خشک شدن انگشتان دست یا سفتی مفاصل انگشتان حالتی است که در آن انگشتان به راحتی خم و راست نمیشوند و فرد احساس کاهش انعطافپذیری در آنها دارد. این وضعیت اغلب با نشانههایی مانند کاهش دامنه حرکت مفاصل، سختی در مشت کردن یا صاف کردن انگشتها و گاهی درد و تورم خفیف همراه است.
بسیاری از بیماران، خشکی انگشتان را بهویژه پس از دورههای عدم حرکت طولانی (مثلاً اول صبح) گزارش میکنند و ممکن است آن را به صورت “خشک شدن” یا “گیر کردن” مفصل توصیف کنند.
سفتی مفصل یکی از علائم شایع در بیماریهای مفصلی مثل آرتریت است و معمولاً با بالا رفتن سن بیشتر میشود. در ادامه این راهنما، به بررسی علمی علل رایج خشکی انگشتان، روشهای تشخیص علت زمینهای، درمانها و تمرینهای فیزیوتراپی موثر میپردازیم. هدف ما ارائه اطلاعاتی کاربردی به زبان ساده است تا افراد درگیر با این مشکل بتوانند با آگاهی بیشتر، به بهبود وضعیت خود کمک کنند.
تعریف خشکی انگشتان و نشانهها
خشکی انگشتان به وضعیتی گفته میشود که مفاصل انگشت توانایی حرکت روان خود را از دست میدهند و فرد برای خم یا صاف کردن انگشتان دچار مشکل میشود. این حالت میتواند در یک یا چند انگشت هر دو دست رخ دهد. از مهمترین نشانههای خشکی یا سفتی انگشتان میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- کاهش دامنه حرکتی مفصل: فرد نمیتواند انگشت را به اندازه گذشته خم یا صاف کند و انگشتان احساس خشکی و عدم انعطاف دارند.
- سختی در صبحگاه: اغلب خشکی انگشتان پس از بیدار شدن از خواب یا استراحت طولانی شدت مییابد. بیماران ممکن است احساس کنند انگشتانشان صبحها “زنگ زده” و برای مدتی (چند دقیقه تا بیش از نیم ساعت) خشک و بیحرکت هستند. این خشکی صبحگاهی در برخی بیماریها مانند روماتیسم مفصلی شدیدتر است.
- دشواری در انجام حرکات ظریف: کارهایی مثل بستن دکمه، نوشتن یا تایپ کردن ممکن است به دلیل سفتی انگشتان سختتر شود. فرد احساس میکند انگشتان به سرعت فرمان نمیبرند یا گیر میکنند.
- درد و حساسیت مفاصل: همراه با سفتی ممکن است درد مبهمی در مفصل انگشت وجود داشته باشد. گاهی این درد با فشار دادن مفصل (حساسیت به لمس) یا انجام حرکت تشدید میشود. در آرتروز، درد مفصل انگشت میتواند خفیف تا شدید باشد و با تورم مختصر و کاهش قدرت دست همراه شود.
- تورم یا گرمی مفصل: بسته به علت زمینهای، ممکن است مفصل انگشت کمی متورم یا گرم شود (مثلاً در التهاب تاندون یا روماتیسم مفصلی). البته در همه موارد خشکی، تورم مشهود وجود ندارد.
نشانههای فوق میتوانند بسته به عامل ایجادکننده خشکی انگشتان، خفیف یا شدید باشند. به عنوان مثال، در آرتروز معمولا درد و خشکی بهتدریج و طی سالها ایجاد میشود، در حالی که در التهاب حاد تاندون ممکن است بهطور ناگهانی پس از یک فعالیت سنگین ظاهر گردد. شناخت علائم به تشخیص علت اصلی کمک میکند که در بخشهای بعدی به آن خواهیم پرداخت.
علل شایع خشکی انگشتان
دلایل متعددی میتوانند باعث سفت شدن و خشک شدن مفاصل انگشتان دست شوند. برخی از این علل به مشکلات مفصلی و التهابی برمیگردند و برخی دیگر ناشی از صدمات یا کار کشیدن بیش از حد از دست هستند. در ادامه به مهمترین علل خشکی انگشتان دست و مکانیسم هر کدام میپردازیم:
آرتروز (استئوآرتریت)
آرتروز شایعترین علت سفتی مفاصل در سنین میانسالی و سالمندی است. در آرتروز یا استئوآرتریت، به مرور زمان غضروف میان استخوانهای مفصل تحلیل میرود و تخریب میشود. این فرسایش غضروفی باعث میشود استخوانها در مفصل روی هم ساییده شوند و مفصل دچار التهاب و درد گردد.
نتیجه این تغییرات کاهش فضای مفصلی، درد، تورم و کاهش انعطافپذیری مفصل است. آرتروز دست معمولاً مفاصل انتهایی انگشتان (نزدیک به ناخن)، مفاصل میانی انگشتان و مفصل قاعده شست را درگیر میکند. نشانه بارز آرتروز انگشتان، سفتی و درد مفصل پس از دورههای استراحت (مثلاً صبحها) است که با شروع حرکت کمکم بهتر میشود.
بیمار ممکن است متوجه صدای خرتخرت یا تق تق خفیف در مفصل حین حرکت شود که ناشی از ساییده شدن سطوح استخوانی بدون غضروف است. آرتروز یک بیماری پیشرونده است اما با اقدامات درمانی مناسب میتوان سرعت پیشرفت آن را کاهش داد و علائم را تسکین بخشید.
روماتیسم مفصلی (آرتریت روماتوئید)
روماتیسم مفصلی یک بیماری خودایمنی و التهابی است که میتواند از علل خشکی انگشتان خصوصاً در سنین میانسالی (بیشتر در زنان) باشد. در این بیماری، سیستم ایمنی به اشتباه به بافتهای سالم مفاصل حمله میکند و باعث التهاب شدید غشاء مفصلی میشود.
خشکی و درد صبحگاهی انگشتان دست که بیش از ۳۰ دقیقه طول بکشد از ویژگیهای مهم روماتیسم مفصلی است. برخلاف آرتروز که معمولاً یک یا چند مفصل را به صورت موضعی درگیر میکند، در روماتیسم مفصلی چندین مفصل دو طرف بدن به صورت متقارن دچار درد، تورم و سفتی میشوند.
مفاصل انگشتان دست (مفاصل بند انگشت و مچ) از شایعترین محلهای درگیری هستند. علائم همراه میتواند شامل تورم و گرمی مفاصل، قرمزی پوست روی آنها، تغییر شکل انگشتان (مثلاً انحراف انگشتان به سمت خارج دست یا دفورمیتیهایی مثل انگشت چکشی)، خستگی، بیاشتهایی و حتی تب خفیف باشد.
سفتی انگشتان در روماتیسم مفصلی معمولاً شدیدتر از آرتروز است و اگر درمان نشود ممکن است ساعتها طول بکشد تا اندکی بهبود یابد. تشخیص و درمان بهموقع روماتیسم مفصلی بسیار مهم است، چرا که این بیماری میتواند به تخریب دائمی مفاصل منجر شود.
التهاب تاندونها و انگشت ماشهای
التهاب تاندونهای دست (تاندونیت) یکی دیگر از علل شایع سفتی و درد انگشتان است. تاندونها طنابهای فیبری هستند که عضلات را به استخوانها متصل میکنند و حرکت مفاصل را ممکن میسازند. استفاده بیش از حد از دست و انگشتان در فعالیتهای تکراری میتواند منجر به التهاب و تورم تاندونها و غلاف آنها شود.
مثلا تایپ طولانیمدت، کار با ابزارهای دستی لرزشی یا انجام ورزشهایی که نیاز به گرفتن مداوم دارند، میتوانند تاندونهای دست را ملتهب کنند. التهاب تاندون معمولا با درد در اطراف مفصل (اغلب در محل اتصال تاندون به استخوان) همراه است و حرکت دادن انگشت دردناک و سخت میشود.
یکی از انواع شایع التهاب تاندون دست انگشت ماشهای (Trigger Finger) یا التهاب غلاف تاندون خمکننده انگشت است. در انگشت ماشهای، غلاف اطراف تاندون یک انگشت (معمولا انگشت حلقه یا شست) تنگ و ملتهب میشود و حرکت روان تاندون مختل میگردد. در نتیجه، انگشت مبتلا به سختی خم و راست میشود و حتی ممکن است در حالت خم قفل کند و با یک صدای تق مانند (مانند ماشه تفنگ) ناگهان باز شود.
بیماران مبتلا به انگشت ماشهای معمولاً صبحها سفتی و گیر کردن انگشت را بیشتر احساس میکنند و ممکن است در کف دست در قاعده انگشت درگیر، یک برجستگی کوچک دردناک لمس کنند.
از علل انگشت ماشهای میتوان به استفاده مکرر و بیش از حد از انگشتان (کار سنگین یا حرکات تکراری)، آسیبهای کوچک مکرر به تاندون و نیز بیماریهای زمینهای مانند دیابت و روماتیسم مفصلی اشاره کرد که فرد را مستعد این مشکل میکنند.
درمان انگشت ماشهای معمولاً ترکیبی از استراحت، اسپلینت انگشت، تزریق کورتون در غلاف تاندون و در موارد شدید جراحی آزادسازی تاندون است که در بخش درمان توضیح داده خواهد شد.
بیماری دوپویترن (کنتراکچر دوپویترن)
کنتراکچر دوپویترن یک بیماری پیشرونده در بافت همبند کف دست است که میتواند علت خشکی و محدودیت حرکت انگشتان باشد. در این بیماری، بافت فیبروز کف دست (فاشیای کف دستی) بهتدریج ضخیم و کوتاه میشود و بندهای فیبروزی محکمی در کف دست تشکیل میدهد.
این طنابهای بافتی به مرور موجب خم شدن دائمی انگشتان به سمت کف دست میشوند. دوپویترن معمولاً انگشت حلقه و انگشت کوچک را درگیر میکند و در مردان میانسال شایعتر است. فرد مبتلا ممکن است ابتدا گرههای کوچک و سفتی را در کف دست، نزدیک پایه انگشتان درگیر لمس کند. با پیشرفت بیماری، این گرهها به صورت طنابهایی در امتداد تاندونها در میآیند و انگشت مربوطه را به سمت خمیده میکشند.
در مراحل پیشرفته، ناتوانی در صاف کردن انگشت به وجود میآید و انگشت به حالت نیمهخم ثابت میماند. خشکی و محدودیت حرکت انگشتان در دوپویترن بیشتر صبحها محسوس است و ممکن است فعالیتهای روزمره مانند دست دادن یا گذاشتن دست در جیب را دشوار کند.
علت دقیق دوپویترن هنوز به طور کامل شناخته نشده، اما زمینه ژنتیکی و نیز عواملی مانند دیابت، مصرف سیگار و صرع (استفاده طولانیمدت از برخی داروهای ضدتشنج) را در بروز آن موثر دانستهاند. درمان دوپویترن در موارد خفیف شامل فیزیوتراپی و تزریق آنزیم کلاژناز برای نرم کردن طنابها است و در موارد شدید نیاز به جراحی (فاشیوتومی محدود یا برداشتن بافت بیمار) پیدا میکند تا انگشتان دوباره قابلیت حرکت پیدا کنند.
آسیبهای قبلی و ضربهها
سابقه آسیب یا ضربه به انگشت یا دست میتواند به خشکی و سفتی مزمن مفصل منجر شود. برای مثال، شکستگی استخوان انگشت یا دررفتگی مفصل آن اگر به خوبی درمان نشود یا حتی پس از درمان و جوش خوردن، ممکن است باعث محدود شدن حرکت مفصل گردد. همچنین پیچ خوردن (اسپرین) یا کشیدگی شدید رباطها و تاندونهای انگشت میتواند بافتهای اطراف مفصل را دچار التهاب و اسکار کرده و حرکت روان انگشت را مختل کند.
بعد از آسیب، بدن فرایند ترمیم را آغاز میکند که گاه با تشکیل بافت جوشگاهی اضافی همراه است؛ این بافت جوشگاهی میتواند در اطراف تاندونها و مفاصل جمع شده و انعطافپذیری آنها را کاهش دهد. به همین دلیل است که پس از برخی شکستگیها یا جراحیهای انگشت، دورههای فیزیوتراپی و تمرینهای حرکتی تجویز میشود تا از خشک شدن مفصل جلوگیری گردد.
علائمی که همراه با سفتی پس از آسیب دیده میشوند شامل درد در محل آسیب، تورم و کبودی، و در موارد شدید کجی یا تغییرشکل انگشت هستند.
اگر خشکی انگشتان شما به دنبال یک ضربه یا آسیب شروع شده و بیش از چند هفته ادامه یافته است، لازم است پزشک با تصویربرداری بررسی کند که آیا جوش خوردن استخوان و بافتها به شکل صحیح صورت گرفته یا خیر.
استفاده بیش از حد و حرکات تکراری
کار کشیدن مداوم و حرکات تکراری دست و انگشتان در طولانیمدت میتواند زمینهساز خشکی مفاصل شود. مشاغلی که نیاز به کار دستی ظریف مداوم دارند (مانند تایپیستها، نوازندگان ساز، خیاطان و کارگران خط تولید) یا افرادی که به طور مکرر از ابزارهای لرزان و سنگین استفاده میکنند، ممکن است دچار آسیبهای فرسایشی در مفاصل و تاندونهای دست شوند. این وضعیت گاهی به نام آسیب فشار تکراری (RSI) شناخته میشود.
تکرار یک حرکت ثابت صدها یا هزاران بار در روز میتواند باعث تحریک و التهاب بافتهای مفصلی و اطراف آن گردد. نتیجه این التهاب مزمن، درد و سفتی تدریجی انگشتان است. برای مثال، افرادی که مدام تایپ میکنند ممکن است در انتهای روز احساس خشکی و درد در انگشتان بهخصوص مفاصل انگشت شست و اشاره داشته باشند.
اگر شغل یا فعالیت روزانه شما طوری است که فشار زیادی به انگشتان وارد میکند، به علائم دست خود توجه داشته باشید و پیش از شدید شدن درد و خشکی، اقدامات پیشگیرانه را آغاز کنید.
دیابت و بیماریهای سیستمیک
دیابت یکی از بیماریهایی است که میتواند با عوارض اسکلتی عضلانی در دست همراه باشد. شاید بسیاری ندانند، اما قند خون کنترلنشده در درازمدت روی بافتهای همبند دست تاثیر میگذارد و موجب حالتی به نام سندرم دست دیابتی یا چسبندگی پوست و مفاصل دست میشود.
در سندرم دست دیابتی، پوست دستها ضخیم و مومیشکل شده و حرکات انگشتان محدود میگردد. بیمار متوجه میشود که بهتدریج انگشت کوچک و انگشت حلقه سفت شده و صاف کردن آنها دشوار است و این وضعیت میتواند به بقیه انگشتان نیز گسترش یابد.
در موارد پیشرفته، فرد نمیتواند دو کف دست خود را به طور کامل روی هم قرار دهد (علامتی که به آن علامت دعا میگویند) که ناشی از کاهش شدید انعطاف مفاصل انگشتان است. علت این عارضه تجمع گلیکوزیله شدن غیرطبیعی کلاژن در پوست و بافتهای دست در اثر دیابت است که منجر به سفتی مفاصل کوچک دست میشود.
علاوه بر سندرم دست دیابتی، افراد دیابتی بیشتر مستعد ابتلا به انگشت ماشهای و دوپویترن نیز هستند. همچنین نوروپاتی محیطی دیابتی (آسیب اعصاب محیطی) میتواند حس انگشتان را مختل کرده و احساس کرختی و سفتی کاذب در دستها ایجاد کند. کنترل دقیق قند خون بهترین راه پیشگیری از عوارض دیابتی دست است. مطالعات نشان دادهاند در بیماران دیابتی که قند خون خود را به خوبی مدیریت میکنند، سرعت پیشرفت سفتی دست کمتر میشود.
علاوه بر دیابت، برخی بیماریهای سیستمیک دیگر نیز میتوانند موجب خشکی انگشتان شوند. کمکاری تیروئید شدید میتواند باعث تجمع موکوپلیساکاریدها در بافتها و ایجاد ورم و سفتی دست شود.
بیماریهای روماتیسمی دیگر مانند آرتریت پسوریازیس (همراه با بیماری پسوریازیس پوستی) یا اسکلرودرمی نیز ممکن است مفاصل انگشتان را درگیر کرده و سفتی ایجاد کنند.
حتی نقرس که به دلیل رسوب کریستال اورات در مفاصل ایجاد میشود میتواند مفصل شست دست یا سایر انگشتان را به طور حاد دچار درد و خشکی شدید نماید. هر چند این علل کمتر شایعاند، اما در مواردی که علت خشکی انگشتان نامشخص باشد پزشک بررسیهای لازم را جهت رد این موارد انجام خواهد داد.
سندرم تونل کارپ (فشردگی عصب میانی مچ دست)
سندرم تونل کارپ بیشتر به خاطر ایجاد گزگز و بیحسی در انگشتان شناخته میشود، اما میتواند حس سفتی و خشکی در دست نیز ایجاد کند. در این عارضه، عصب میانی دست (عصب مدیان) در ناحیه مچ تحت فشار قرار میگیرد که باعث بروز بیحسی و خوابرفتگی در انگشت شست، اشاره و میانی میشود.
بیماران مبتلا اغلب شبها با احساس کرختی و خشکی در انگشتان از خواب بیدار میشوند و نیاز به تکان دادن دست دارند. با پیشرفت سندرم تونل کارپ، ممکن است در طول روز هم به خصوص هنگام انجام کارهای تکراری با دست (مثلاً رانندگی یا گرفتن تلفن) این علائم ایجاد شوند. گاهی بیماران توصیف میکنند که دستشان “سفت میشود” یا انگشتانشان صبحها خشک و بیحس هستند تا وقتی که کمی حرکت دهند.
در زنان باردار به دلیل احتباس مایعات، تونل کارپال تنگتر شده و فشار بر عصب مدیان میتواند موقتاً افزایش یابد؛ در نتیجه در اواخر بارداری برخی زنان خشکی، بیحسی و درد تیرکشنده در انگشتان دست دارند که معمولاً پس از زایمان برطرف میشود. درمان سندرم تونل کارپ در مراحل اولیه شامل استراحت، استفاده از مچبند مخصوص در شب، پرهیز از حرکات تشدیدکننده، داروهای ضدالتهاب و تمرینات کششی برای مچ و انگشتان است.
در صورت شدید بودن علائم یا عدم پاسخ به درمانهای محافظهکارانه، جراحی آزادسازی عصب مدیان انجام میشود که فضای تونل کارپ را بازتر کرده و فشار را برطرف میکند.
درمانهای عمومی برای خشکی انگشتان
درمان خشکی انگشتان بسته به علت آن متفاوت است. با این وجود، یک سری اقدامات عمومی و اولیه وجود دارند که تقریبا در همه موارد میتوانند به کاهش سفتی و بهبود حرکت مفاصل کمک کنند. پزشکان معمولاً ابتدا این روشهای محافظهکارانه را توصیه میکنند و در صورت عدم پاسخ کافی، سراغ درمانهای تهاجمیتر میروند. مهمترین درمانهای عمومی عبارتاند از:
استراحت و کاهش فعالیت:
نخستین گام در کاهش خشکی و درد مفصل، کاهش فشار وارده بر انگشتان است. اگر کار یا فعالیت خاصی موجب تشدید علائم میشود (مثلاً تایپ طولانی یا کار سنگین)، مدتی به انگشتان خود استراحت دهید. استراحت دادن به مفصل ملتهب یا خسته کمک میکند التهاب فروکش کند و بافتها فرصت ترمیم پیدا کنند.
برای موارد حاد (مثلاً پس از آسیب یا در التهاب تاندون شدید) ممکن است پزشک بیحرکتسازی موقت انگشت با اسپلینت را توصیه کند تا استراحت کاملتری فراهم شود.
کمپرس گرم یا سرد:
استفاده از گرمای موضعی یکی از بهترین روشها برای کاهش سفتی مفاصل است. گرما با افزایش جریان خون موضعی، عضلات و بافتهای سفت را شل کرده و درد را کاهش میدهد.
صبحها میتوانید دستها و انگشتان خود را چند دقیقه زیر آب گرم بگیرید یا از حوله گرم و مرطوب استفاده کنید تا خشکی صبحگاهی کمتر شود.
همچنین غوطهور کردن دست در یک کاسه آب ولرم یا استفاده از موم پارافین گرم (در کلینیکهای فیزیوتراپی) بسیار در رفع خشکی موثر است. از سوی دیگر، کمپرس سرد (مثلاً یخ پیچیده در پارچه) در موارد التهاب حاد یا آسیب تازه میتواند تورم و درد را کم کند. به طور کلی در درد و خشکی مزمن از گرما، و در ۲۴-۴۸ ساعت اولیه آسیب از سرما بهره ببرید.
داروهای ضدالتهاب:
داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی (NSAIDs) مانند ایبوپروفن، ناپروکسن یا سلکوکسیب به کاهش التهاب مفصل و در نتیجه کاهش درد و سفتی کمک میکنند. این داروها چه به صورت خوراکی و چه موضعی (ژل یا کرمهای حاوی NSAID) قابل استفادهاند. مصرف کوتاهمدت این داروها در دورههای تشدید علائم، طبق دستور پزشک، میتواند حرکت انگشتان را راحتتر کند.
همچنین پمادهای موضعی حاوی کپسایسین (ماده موثره فلفل قرمز) در کاهش درد مفاصل دست مفید گزارش شدهاند. کپسایسین با ایجاد گرمای موضعی و کاهش انتقال پیام درد، احساس بهتری به بیمار میدهد. البته استفاده منظم از داروها باید با نظر پزشک باشد تا عوارض احتمالی (مانند عوارض گوارشی NSAIDs) کنترل شود.
تغییر سبک زندگی و اقدامات حمایتی:
برخی تغییرات در شیوه زندگی میتواند از تشدید خشکی انگشتان جلوگیری کرده و به مدیریت علائم کمک کند. کاهش وزن در افراد چاق به طور غیرمستقیم بر سلامت مفاصل اثر مثبت دارد (چرا که التهاب سیستمیک مرتبط با چاقی میتواند آرتروز را بدتر کند).
داشتن تغذیه سالم و سرشار از مواد ضدالتهاب (مثل مصرف ماهیهای چرب حاوی امگا-3، روغن زیتون، میوهها و سبزیجات متنوع) به کاهش التهاب مفاصل کمک میکند. پرهیز از سیگار نیز حائز اهمیت است چون سیگار با تاثیر بر گردش خون و بافتهای همبند، ریسک مشکلاتی چون دوپویترن و آرتریت را افزایش میدهد.
همچنین توصیه میشود در حین انجام کارهای دستی، وضعیت بدن و دستهای خود را ارگونومیک کنید. استفاده از مچبند یا بریسهای طبی هنگام کار طولانی با رایانه یا در کارهای سنگین میتواند به حمایت از مچ و انگشتان کمک کند و مانع آسیب بیش از حد شود. به طور کلی اتخاذ عادات سالم در زندگی نقش موثری در سلامت مفاصل دست و جلوگیری از خشک شدن آنها در سنین بالاتر دارد.
فیزیوتراپی و ورزش درمانی:
تمرینهای ورزشی و حرکات کششی ملایم که توسط پزشک یا فیزیوتراپیست توصیه میشوند، جزء مهم درمان خشکی مفاصل انگشتان هستند. انجام منظم این ورزشها به بهبود انعطافپذیری و دامنه حرکت مفاصل کمک میکند و از خشک شدن بیشتر آنها جلوگیری خواهد کرد.
بخش بعدی به تفصیل به این تمرینها میپردازد. به یاد داشته باشید که ورزشها هرگز نباید موجب درد شدید شوند؛ در صورت بروز درد باید شدت یا مدت تمرین را کاهش داد. تمرین منظم مانند نوعی فیزیوتراپی خانگی میتواند اثر داروها را تکمیل کند و حتی نیاز به مصرف دارو یا اقدامات تهاجمی را کاهش دهد.
اقدامات عمومی فوق در بسیاری از موارد باعث بهبود قابل توجه علائم میشوند. با این حال، بسته به علت زمینهای، ممکن است درمانهای اختصاصیتری نیز لازم گردد. برای مثال، در روماتیسم مفصلی فعال داروهای سرکوبکننده ایمنی یا کورتیکواستروئیدها لازم است تا التهاب مفاصل مهار شود.
یا در انگشت ماشهای شدید، تزریق موضعی کورتون به غلاف تاندون انجام میشود که در بسیاری از بیماران قفل شدن انگشت را برطرف میکند. در موارد دوپویترن پیشرفته، تزریق آنزیم کلاژناز جهت تخریب طنابهای بافتی یا عمل جراحی برای آزاد کردن آنها ضروری میشود. خوشبختانه اکثر بیماران مبتلا به خشکی انگشتان با درمانهای غیرجراحی بهبود قابل ملاحظهای مییابند و تنها درصد کمی نیازمند جراحی خواهند شد.
تمرینات فیزیوتراپی و ورزشهای موثر برای خشکی انگشتان
انجام تمرینات منظم کششی و تقویتی میتواند تاثیر چشمگیری در کاهش خشکی مفاصل انگشتان و بهبود کارایی دستها داشته باشد. تحقیقات نشان دادهاند که ورزش دادن دست و انگشتان باعث بهبود دامنه حرکتی و قدرت آنها میشود؛ برای مثال، یک مطالعه در سال ۲۰۱۷ نشان داد بیماران مبتلا به روماتیسم مفصلی که به طور منظم تمرینات دست را انجام میدادند، عملکرد دست بهتری داشته و انعطاف انگشتانشان افزایش یافته است.
البته استمرار در انجام این ورزشها برای دستیابی به نتایج مطلوب ضروری است و ممکن است بیماران در درازمدت پایبندی به ورزش را دشوار بیابند، اما تداوم در تمرینات، کلید بهبود عملکرد دست است.
پیش از شروع هر تمرین، ابتدا دستان خود را با حرکات ملایم یا گرمای ملایم گرم کنید تا جریان خون افزایش یابد. میتوانید چند دقیقه دستها را در آب ولرم قرار دهید یا با ماساژ ملایم آنها را آماده کنید. هنگام انجام تمرینها حرکات را به آرامی و بدون فشار بیش از حد انجام دهید. هدف کشش و بهبود حرکت است نه ایجاد درد؛ بنابراین تا آستانهای تمرین کنید که احساس کشش ملایم دارید ولی درد شدیدی حس نمیکنید. در ادامه چند تمرین مفید برای خشکی انگشتان دست آورده شده است:
مشت ملایم:
این تمرین به افزایش دامنه حرکت خم و باز شدن انگشتان کمک میکند. برای انجام آن:
-
- دست خود را کاملاً باز کرده و انگشتان را از هم کمی فاصله دهید.
- به آرامی انگشتان را جمع کنید و یک مشت شل و بدون فشار بسازید (انگشت شست را روی بیرون سایر انگشتان قرار دهید). توجه کنید که نباید محکم مشت کنید و انگشتان را تا حد درد خم نمایید.
- در حالت مشت ملایم حدود ۳۰ تا ۴۵ ثانیه باقی بمانید.
- سپس انگشتان را به آرامی باز کنید و دوباره دست را کاملا صاف نمایید.
- این حرکت را برای هر دست ۵ بار تکرار کنید و در طی روز حداقل یکبار این مجموعه را انجام دهید (مثلاً صبحها).
این ورزش ساده موجب میشود احساس بازشدگی و رهایی در دست کنید و پس از چند هفته استمرار، متوجه افزایش انعطاف انگشتان خواهید شد.
خم کردن انگشتان روی میز (Finger Flexion):
این تمرین موجب کشش تاندونها و عضلات خمکننده انگشتان و بهبود دامنه حرکت آنها میشود. برای انجام آن:
-
- ساعد و کف دست خود را به صورت صاف روی یک میز قرار دهید به طوری که کف دست رو به بالا باشد.
- بدون اینکه مچ دست را بلند کنید، به آرامی انگشتان را از حالت کاملاً کشیده به سمت کف دست خم کنید و نوک انگشتان را به نرمی به کف دست نزدیک نمایید (انگشتان حالت چنگ شده پیدا میکنند).
- سپس به آرامی انگشتان را صاف کنید تا دوباره کف دست و انگشتان در امتداد میز قرار گیرند.
- این حرکت خم و صاف کردن انگشتان را ۱۰ بار پشت سر هم انجام دهید. میتوانید این تمرین را چند بار در روز تکرار کنید.
دقت کنید که حرکت باید از مفاصل انگشتان صورت گیرد و مچ دست ثابت بماند. خم کردن بیش از حد یا با شدت میتواند موجب درد شود، لذا فقط تا حدی انگشتان را جمع کنید که احساس کشش ملایم داشته باشید.
لمس نوک انگشتان با شست:
این ورزش انعطاف و توانایی حرکتی شست و انگشتان را بهبود میبخشد و برای انجام حرکات ظریف مفید است. روش انجام:
-
- دست خود را رو به سقف نگه دارید (کف دست به سمت بالا) و انگشتان را صاف اما ریلکس قرار دهید.
- انگشت شست را به طرف داخل دست خم کنید و سعی کنید نوک شست را به قاعده انگشت کوچک برسانید. اگر رسیدن به این ناحیه دشوار است، تا حد ممکن شست را به سمت انگشت کوچک بکشید. این حالت را ۵ ثانیه نگه دارید.
- شست را به وضعیت عادی برگردانید.
- همین حرکت را تکرار کنید، با این تفاوت که شست را به سمت قاعده انگشت حلقه، میانی و اشاره ببرید و هر بار ۵ ثانیه نگه دارید. (انگار با شست یکبهیک به کف هر انگشت دست میزنید.)
- این تمرین را برای هر دست ۵ مرتبه انجام دهید. میتوانید در طی روز چند نوبت آن را تکرار کنید.
این حرکت موجب افزایش دامنه حرکت مخالفسازی شست (Movement of Opposition) میشود که برای حرکات گرفتن اجسام بین شست و انگشتان ضروری است.
کشش صاف انگشتان روی سطح:
این تمرین باعث کشش تدریجی تمام انگشتان و کاهش سفتی مفاصل انگشت میشود. برای انجام:
-
- کف دست خود را به صورت صاف روی میز یا سطح صافی بگذارید به طوری که دست کاملاً باز و رو به پایین باشد.
- به آرامی کمی فشار بدهید تا انگشتان تا حد امکان صاف و کشیده روی سطح قرار بگیرند (انگشتان را به میز بفشارید)، بدون آنکه درد یا فشار شدید در مفاصل حس کنید. هدف این است که انگشتان کاملاً صاف شوند، اما نباید با زور مفصل دردناک را صاف کرد.
- این وضعیت کشش را ۳۰ تا ۶۰ ثانیه حفظ کنید.
- دست را ریلکس کرده و بردارید. این حرکت را ۵ مرتبه در روز برای هر دست تکرار کنید.
انجام روزانه این کشش ساده به مرور موجب افزایش توانایی شما در صاف کردن انگشتان خواهد شد. مخصوصاً در کسانی که دچار تغییر شکل خفیف انگشتان یا دوپویترن هستند، این تمرین جلوی پیشرفت خشکی را میگیرد.
کشش نوک انگشتان:
این حرکت برای افزایش انعطاف مفاصل انتهایی انگشت (مفصل بین بند میانی و ناخن) طراحی شده است. روش انجام:
-
- دست خود را عمودی مقابل بدن نگه دارید به طوری که انگار میخواهید سلام نظامی بدهید (کف دست رو به بدن باشد).
- اکنون همه انگشتان را از بند انتهایی خم کنید به شکلی که نوک انگشتان به بالای کف دست برسند. انگشتان فقط از ناحیه آخرین مفصل (نزدیک ناخن) خم میشوند و بندهای میانی صاف میمانند. این حالت شبیه شکل چنگال یا پنجه میشود.
- این وضعیت را ۳۰ ثانیه نگه دارید و سپس انگشتان را باز کنید.
- حرکت را ۵ بار در هر دست تکرار کنید.
این تمرین شاید در ابتدا دشوار به نظر برسد، ولی به بهبود انعطاف بندهای انتهایی انگشتان بسیار کمک میکند. اگر نمیتوانید همه انگشتان را بهطور مستقل خم کنید، میتوانید یکیک انگشتان را با کمک دست دیگر به حالت خم درآورید تا بتدریج دامنه حرکتی آنها افزایش یابد.
تقویت با توپ یا خمیر نرم:
استفاده از توپ نرم فشاری یا خمیر ورزشی دست (therapy putty) راهی عالی برای تقویت عضلات دست و افزایش دامنه حرکت انگشتان است. چند تمرین با توپ عبارتاند از:
-
- چنگش کامل: یک توپ نرم (مثل توپ استرس یا توپ تنیس نرم) را در دست بگیرید. آن را تا حد ممکن (بدون ایجاد درد) بفشارید و ۳ ثانیه نگه دارید، سپس رها کنید. این حرکت را برای هر دست ۱۰ تا ۱۵ بار انجام دهید. این تمرین را میتوانید ۲-۳ روز در هفته (نه هر روز) انجام دهید تا عضلات فرصت ریکاوری داشته باشند.
- فشار کف دست: توپ را بین دو کف دست قرار دهید (در حالت دعا). کف دستها را به هم فشار دهید و ۳-۵ ثانیه نگه دارید، سپس رها کنید. این تمرین را ۱۰ مرتبه تکرار کنید. عضلات کف دست و ساعد با این کار تقویت میشوند.
- فشار نوک انگشت: توپ یا خمیر را بین نوک یک انگشت و نوک شست قرار دهید و آن را فشار دهید. ۳ ثانیه نگه داشته و رها کنید. این حرکت را برای تکتک انگشتان هر دست ۱۰ بار انجام دهید. سپس دست را عوض کنید. این تمرین خصوصاً برای تقویت انگشت شست و بهبود قدرت نیشگون گرفتن مفید است.
تمرینهای با توپ را میتوانید در طی کارهای روزمره (مثلاً هنگام تماشای تلویزیون) انجام دهید. آنها به تقویت قدرت مشت کردن و گرفتن اشیاء کمک کرده و خستگی دست را کاهش میدهند. توجه کنید پس از کار با توپ ممکن است کمی کوفتگی عضلات را حس کنید که طبیعی است، اما درد تیز یا شدید نباید رخ دهد.
علاوه بر تمرینهای فوق، ماساژ ملایم دستها و انگشتان نیز میتواند به کاهش خشکی و افزایش گردش خون کمک کند. برای ماساژ، با انگشت شست دست مخالف، کف دست و تکتک انگشتان را با حرکات دایرهای کوچک فشار دهید و از نوک انگشت به سمت قاعده آن حرکت کنید. همچنین مشت و باز کردن متناوب دستها، چرخاندن مچ دست به چپ و راست، و تکان دادن ملایم انگشتان در طول روز (حتی در زمان نشستن در محل کار) به جلوگیری از خشک شدن مفاصل کمک خواهد کرد.
نکته مهم این است که این تمرینات را به بخشی از برنامه روزانه خود تبدیل کنید. مثلاً صبحها بعد از بیدار شدن ۵ دقیقه حرکات کششی انگشتان را انجام دهید یا در محل کار هر ۲ ساعت یک بار نرمش دست و مچ داشته باشید. با این کار از جمع شدن مایع غلیظ در مفاصل (پدیده ژل صبحگاهی) جلوگیری میکنید و مفاصل انگشتان را روان و سالم نگه میدارید.
اگر در حین ورزش دچار درد شدید یا تورم بیشتر شدید، تمرین را متوقف کرده و با پزشک یا فیزیوتراپیست خود مشورت کنید.
سخن آخر
خشکی انگشتان دست مشکلی شایع است که میتواند به علل گوناگونی از آرتروز و روماتیسم گرفته تا التهاب تاندون، دیابت و صدمات ایجاد شود. این وضعیت با کاهش دامنه حرکت و سختی در انجام کارهای روزمره خود را نشان میدهد.
خوشبختانه با تشخیص صحیح علت زمینهای و به کارگیری درمانهای مناسب – از استراحت و داروهای ضدالتهاب گرفته تا ورزشهای کششی و تقویتی – میتوان به میزان زیادی این مشکل را برطرف کرد یا کاهش داد.
مهم است که بیماران نقش فعالی در مراقبت از دستهای خود داشته باشند؛ انجام منظم تمرینات فیزیوتراپی، اصلاح عادات کاری و توجه به سلامت عمومی بدن همگی در بهبود خشکی انگشتان نقش دارند.
در موارد شدیدتر، مداخلات پزشکی پیشرفته مانند تزریقها یا جراحیها نیز در چنته درمانگران هست که بسته به نیاز هر فرد به کار گرفته میشود.
